ग्रामीण भागातील शिक्षण म्हणजे केवळ वर्ग, फळा आणि पाठ्यपुस्तकांचा व्यवहार नाही; ते संस्कारांची पेरणी करणारे, मूल्यांची मशागत करणारे आणि आशेचे बीज रोवणारे एक व्यापक माध्यम आहे.
अशा वातावरणात जेव्हा एखादी शिक्षिका आपल्या कृतीतून शिक्षणाचा अर्थ नव्याने उलगडते, तेव्हा ती फक्त शाळेचीच नव्हे, तर संपूर्ण समाजाची दिशादर्शक ठरते. मार्डी (ता. लोहारा, जि. धाराशिव) येथील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेतील चौधरी मॅडम यांनी असाच एक मूक, पण अत्यंत ठाम संदेश समाजासमोर ठेवला आहे.
आज वाढदिवस म्हणजे खर्चिक सोहळे, दिखाऊ समारंभ आणि क्षणिक आनंदाचे प्रदर्शन—अशीच सर्वसाधारण धारणा बनली आहे. मात्र चौधरी मॅडम यांनी या प्रवाहाविरुद्ध जात आपला वाढदिवस साजरा न करता, त्या खर्चातून संपूर्ण शाळेची रंगरंगोटी करून दिली. हा निर्णय केवळ आर्थिक मदतीचा नाही, तर तो शिक्षणाविषयीची निष्ठा, शाळेबद्दलची आपुलकी आणि शिक्षकाच्या सामाजिक जबाबदारीचे जिवंत दर्शन घडवणारा आहे.
ग्रामीण शाळांचे वास्तव अनेकदा दुर्लक्षित राहते—झिजलेल्या भिंती, अपुऱ्या सुविधा, मर्यादित साधनसामग्री. अशा परिस्थितीत “हे माझे काम नाही” असे म्हणणे सोपे असते. पण चौधरी मॅडम यांनी ती वाट न निवडता “हे माझेच आहे” अशी भूमिका घेतली. शाळा सुंदर झाली, की विद्यार्थ्यांचे मनही सुंदर होते—हा साधा पण खोल अर्थ त्यांच्या कृतीतून ठळकपणे समोर येतो.
या रंगरंगोटीने शाळेचे रूप तर बदललेच, पण त्याहून अधिक बदल झाला तो विद्यार्थ्यांच्या मनात. त्यांच्या डोळ्यांत उमललेला आत्मविश्वास, शाळेबद्दल वाढलेली आपुलकी आणि शिकण्याविषयी निर्माण झालेला उत्साह—हे या उपक्रमाचे खरे यश आहे. शिक्षण आनंददायी असू शकते, शाळा आपली वाटू शकते—हा विश्वास या कृतीतून मुलांच्या मनात घट्ट रुजला आहे. ग्रामीण भागातील मुलांसाठी या रंगीत भिंती म्हणजे केवळ सजावट नाही, तर उज्ज्वल भविष्यासाठीची पहिली पायरी आहे.
चौधरी मॅडम यांचे कार्य पाहिले, की एक मूलभूत प्रश्न समाजासमोर उभा राहतो—शिक्षकाची भूमिका नेमकी काय असावी? केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करणारी, की विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला दिशा देणारी? त्यांच्या कृतीने या प्रश्नाचे उत्तर शब्दांत नव्हे, तर कृतीतून दिले आहे. म्हणूनच त्यांच्या कार्याबद्दल ग्रामस्थांच्या मनात निर्माण झालेला आदर हा औपचारिक नाही, तर विश्वासातून जन्मलेला आहे.
हा आदर्श केवळ एका शाळेपुरता किंवा एका गावापुरता मर्यादित राहू नये. तो ग्रामीण भागातील तळागाळापर्यंत पोहोचावा, प्रत्येक शिक्षकाला अंतर्मुख करावा, प्रत्येक पालकाच्या मनात अभिमान निर्माण करावा आणि प्रत्येक विद्यार्थ्याला स्वप्ने पाहण्याचे धाडस द्यावे—हीच अपेक्षा आहे. चौधरी मॅडम यांचा निर्णय म्हणजे शिक्षण क्षेत्रातील शांत, पण अत्यंत प्रभावी अशी क्रांती आहे.
ग्रामीण भारताच्या शैक्षणिक प्रवासात अशा कृतींची नितांत गरज आहे. कारण मोठे बदल नेहमी मोठ्या घोषणांतूनच घडतात असे नाही; कधी कधी ते एका शिक्षिकेच्या वाढदिवसाच्या साध्या, पण अर्थपूर्ण निर्णयातूनही घडू शकतात.
श्री. देवकर योगेश,शिक्षणतज्ज्ञ,
जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, मार्डी
ता. लोहारा, जि. धाराशिव
